Suyun zarar vereceği alanlarda gazlı söndürme sistemleri, yangını ekipmana ve belgeye dokunmadan bastırmanın en etkili yoludur. Ancak her gaz her alan için uygun değildir. Bu yazıda en sık karşılaşılan üç seçeneği, FM-200 (HFC-227ea), FK-5-1-12 (ticari adıyla bilinen Novec 1230) ve karbondioksiti karşılaştırıyoruz. İnert gaz sistemlerine de kısaca değiniyoruz.
Gazlı söndürme sistemleri nasıl çalışır?
Gazlı sistemlerde korunan hacim bir algılama sistemiyle izlenir. Yangın, genellikle iki ayrı dedektörün onayıyla doğrulandığında sesli ve görsel uyarılar başlar, kısa bir geciktirme süresi boyunca personelin tahliyesi beklenir ve ardından gaz, boru hattı ve nozullar aracılığıyla hacme boşaltılır. Gaz, hacmin tamamında söndürme konsantrasyonuna ulaşmalı ve bu konsantrasyonu belirli bir süre korumalıdır. Bu nedenle hacmin sızdırmazlığı, sistemin başarısı için en az gaz miktarı kadar önemlidir.
FM-200 (HFC-227ea)
FM-200, kimyasal temiz gazlar arasında uzun yıllardır en yaygın kullanılanlardan biridir. Yangını büyük ölçüde ısı soğurarak ve yanma zincir reaksiyonunu etkileyerek söndürür. Tipik tasarım konsantrasyonu yüzde 7 ile 9 arasındadır ve boşalma yaklaşık 10 saniye içinde tamamlanır. Standartların belirlediği güvenli konsantrasyon sınırları içinde tasarlandığında normalde insan bulunan alanlarda kullanılabilir.
FM-200'ün ozon tabakasına zararı yoktur; ancak bir hidrofloroalkan olduğu için küresel ısınma potansiyeli yüksektir. Avrupa Birliği başta olmak üzere birçok bölgede florlu gazların kullanımını kademeli olarak sınırlayan düzenlemeler yürürlüktedir. Bu nedenle yeni projelerde FM-200 seçilirken uzun vadeli gaz tedariki ve yeniden dolum koşulları da değerlendirilmelidir.
FK-5-1-12 (Novec 1230)
FK-5-1-12, oda sıcaklığında sıvı halde depolanan, boşaltıldığında hızla buharlaşan bir floroketondur. Tipik tasarım konsantrasyonu yaklaşık yüzde 4 ile 6 arasındadır; bu değer ile insan sağlığı açısından güvenli kabul edilen sınır arasında geniş bir güvenlik payı bulunur. Atmosferdeki ömrünün birkaç gün düzeyinde olması ve küresel ısınma potansiyelinin çok düşük olması nedeniyle çevre açısından avantajlı kabul edilir.
Bu gazın piyasadaki en bilinen markası olan Novec 1230'un orijinal üreticisi, PFAS grubu kimyasalların üretiminden çekilme kararı almıştır. FK-5-1-12 farklı üreticiler tarafından üretilmeye devam etmekle birlikte, PFAS kimyasallarına yönelik düzenleyici gelişmeler bu gazın uzun vadeli durumunu etkileyebilir. Proje aşamasında güncel mevzuat ve tedarik koşullarının kontrol edilmesi önerilir.
Karbondioksit (CO₂)
CO₂, ortamdaki oksijen oranını düşürerek ve kısmen soğutarak yangını söndürür. Ucuz, kolay temin edilen ve kalıntı bırakmayan bir söndürücüdür; elektrik panoları, boya kabinleri, jeneratör ve makine muhafazaları, kablo galerileri gibi endüstriyel risklerde yaygın olarak kullanılır. Hem hacim koruma hem de doğrudan ekipmana yönelik yerel uygulama şeklinde tasarlanabilir.
Ancak CO₂'nin söndürme için gereken konsantrasyonu, insan için öldürücü düzeyin oldukça üzerindedir. Bu nedenle normalde insan bulunan alanlarda kullanılmamalıdır. CO₂ sistemlerinde boşalma öncesi uyarı, geciktirme, bakım sırasında sistemi kilitleyen düzenekler, uyarı levhaları ve personel eğitimi zorunludur. CO₂ havadan ağır olduğu için bodrum ve çukur alanlarda birikme riskine karşı da önlem alınmalıdır.
İnert gazlar
Azot, argon veya bunların karışımlarından oluşan inert gazlar, oksijen oranını insanın kısa süre dayanabileceği bir seviyeye düşürerek yangını söndürür. Doğal atmosfer gazları oldukları için çevresel etkileri yoktur. Yüksek basınçlı silindirlerde depolanır ve daha fazla depolama alanı gerektirir; boşalma süresi kimyasal gazlara göre daha uzundur ve hacimde aşırı basınç tahliye damperi ihtiyacı daha belirgindir.
Karşılaştırma özeti
- İnsan bulunan hacimler: FK-5-1-12, FM-200 ve inert gazlar uygun tasarımla kullanılabilir; CO₂ kullanılmamalıdır.
- Çevresel etki: İnert gazlar ve FK-5-1-12 avantajlıdır; FM-200'ün küresel ısınma potansiyeli yüksektir.
- Depolama alanı: Kimyasal gazlar daha az tüp ve alan gerektirir; inert gazlar ve büyük CO₂ sistemleri daha fazla alana ihtiyaç duyar.
- Maliyet: CO₂ genellikle en ekonomik seçenektir; temiz gazların ilk yatırım maliyeti daha yüksektir.
- Tipik kullanım: Veri ve kontrol odaları için temiz gazlar; insansız endüstriyel riskler için CO₂.
Hacim sızdırmazlığı neden bu kadar önemli?
Gazlı söndürme sistemlerinin başarısız olmasının en yaygın nedenlerinden biri, korunan hacimdeki açıklıklardır. Kablo geçişleri, asma tavan üstü ve yükseltilmiş döşeme altındaki boşluklar, kapı aralıkları ve kapanmayan havalandırma kanalları, gazın beklenenden çok daha hızlı kaçmasına yol açar. Bu durumda söndürme konsantrasyonu yeterli süre korunamaz ve yangın yeniden alevlenebilir. Bu nedenle kurulum sonrasında oda bütünlük testi yapılması, hacimde sonradan açılan geçişlerin yangına dayanıklı malzemelerle kapatılması ve yangın anında havalandırma damperlerinin otomatik olarak kapanması sistemin ayrılmaz bir parçası olarak ele alınmalıdır.
Seçimde dikkat edilmesi gerekenler
Gaz seçimi; korunan hacmin kullanım şekli, içinde insan bulunup bulunmadığı, hacmin sızdırmazlığı, tüp odası için ayrılabilecek alan ve çevresel tercihler birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır. Tasarım NFPA 2001, TS EN 15004 serisi veya CO₂ için NFPA 12 gibi standartlara göre yapılır; hesaplanan gaz miktarı, hacmin net değerine ve yükseklik gibi düzeltme faktörlerine göre belirlenir. Kurulum sonrasında hacmin sızdırmazlık durumu test edilerek gazın tutulma süresi doğrulanmalıdır.
SFZ Yangın olarak CO₂ ve FM-200 başta olmak üzere otomatik gazlı söndürme sistemlerinin projelendirme, kurulum, devreye alma ve periyodik bakımını gerçekleştiriyoruz. Tesisinizdeki kritik hacimler için en uygun gazı birlikte belirleyebiliriz.